Kim jest obserwator społeczny?

Podczas wyborów większość wyborców widzi przede wszystkim członków obwodowej komisji wyborczej. W lokalu mogą jednak przebywać także inne osoby posiadające szczególne uprawnienia wynikające z Kodeksu wyborczego. Jedną z nich jest obserwator społeczny.

Funkcja ta ma umożliwiać organizacjom społecznym niezależną obserwację sposobu przeprowadzania wyborów. Szczególnego znaczenia nabiera to przed wyborami parlamentarnymi 2027, podczas których wybierani będą posłowie i senatorowie.

Kim jest obserwator społeczny w wyborach?

Obserwator społeczny to osoba wyznaczona przez uprawnione stowarzyszenie lub fundację do obserwowania pracy komisji wyborczej. Podstawę prawną tej funkcji stanowi art. 103c Kodeksu wyborczego.

Obserwator nie jest członkiem komisji i nie podejmuje decyzji dotyczących przebiegu głosowania. Nie reprezentuje również konkretnego komitetu wyborczego. Jego zadaniem jest obserwowanie procedur wyborczych i sposobu wykonywania czynności przez komisję.

W praktyce może więc przyglądać się przygotowaniu lokalu przed rozpoczęciem głosowania, pracy komisji w ciągu dnia, zamknięciu lokalu, otwieraniu urny, liczeniu głosów i sporządzaniu protokołu.

Kto może wyznaczyć obserwatora społecznego?

Obserwatora społecznego nie zgłasza partia polityczna ani komitet wyborczy. Zgodnie z Kodeksem wyborczym może go wyznaczyć zarejestrowane w Polsce stowarzyszenie lub fundacja, której działalność statutowa obejmuje kwestie związane z:

• demokracją,
• prawami obywatelskimi lub
• rozwojem społeczeństwa obywatelskiego.

W swoich wytycznych Państwowa Komisja Wyborcza wskazuje, że wystarczające jest, aby w statucie organizacji znalazła się realizacja co najmniej jednego z takich celów. Nie jest wymagane użycie dokładnie takich samych słów jak w Kodeksie wyborczym.

Uprawniona organizacja może wyznaczyć po jednym obserwatorze społecznym do danej komisji wyborczej. Nie oznacza to jednak, że w lokalu może być tylko jeden obserwator. Różne uprawnione organizacje mogą wyznaczyć własnych przedstawicieli.

Kto może zostać obserwatorem społecznym?

Do obserwatorów społecznych stosowane są odpowiednio przepisy dotyczące mężów zaufania. Oznacza to, że obserwatorem może zostać osoba posiadająca czynne prawo wyborcze do Sejmu.

W praktyce chodzi o obywatela polskiego, który:

• najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat,
• nie został prawomocnie pozbawiony praw publicznych,
• nie został pozbawiony praw wyborczych przez Trybunał Stanu,
• nie jest ubezwłasnowolniony prawomocnym orzeczeniem sądu.

Istnieją również funkcje, których nie można łączyć z rolą obserwatora społecznego.

Co może obserwator społeczny?

Obserwator społeczny ma szerokie możliwości obserwowania procesu wyborczego. Co do zasady stosuje się wobec niego uprawnienia przewidziane dla mężów zaufania, z wyraźnie określonymi przez ustawę wyjątkami.

Obserwator społeczny może m.in.:

• być obecny podczas czynności komisji, do której został wyznaczony,
• obserwować przygotowanie lokalu przed rozpoczęciem głosowania,
• przebywać w lokalu podczas głosowania,
• obserwować zamknięcie lokalu po zakończeniu głosowania,
• obserwować otwarcie urny,
• obserwować liczenie głosów,
• obserwować ustalanie wyników głosowania,
• być obecny podczas sporządzania protokołu,
• obserwować wprowadzanie danych z protokołu do systemu,
• zgłaszać przewodniczącemu komisji bieżące uwagi i zastrzeżenia dotyczące pracy komisji.

Czego obserwator społeczny nie może robić?

Obecność w lokalu wyborczym nie oznacza prawa do ingerowania w pracę komisji. Obserwator jest obserwatorem, a nie dodatkowym członkiem komisji.

Nie może więc m.in.:

• wydawać kart do głosowania,
• sprawdzać dokumentów wyborców,
• udzielać wyborcom instrukcji podczas głosowania,
• pomagać wyborcy w oddaniu głosu,
• dotykać kart do głosowania,
• samodzielnie przeglądać lub sortować kart,
• liczyć głosów w zastępstwie członków komisji,
• utrudniać lub zakłócać pracy komisji,
• prowadzić agitacji wyborczej w lokalu.

Po zamknięciu lokalu obserwator może przyglądać się ustalaniu wyników, ale nie może fizycznie uczestniczyć w liczeniu kart.

Czy obserwator społeczny może nagrywać liczenie głosów?

Przepisy dotyczące obserwatorów społecznych odsyłają do regulacji dotyczących mężów zaufania. Na tej podstawie czynności obwodowej komisji wyborczej mogą być rejestrowane przy użyciu własnego urządzenia, np. telefonu lub kamery, z zachowaniem ograniczeń wynikających z prawa.

Nie oznacza to prawa do dowolnego filmowania wszystkiego, co dzieje się w lokalu.

Rejestrowanie nie może naruszać tajności głosowania, ochrony danych osobowych, prawa do prywatności ani prawa do wizerunku. Nie może także zakłócać pracy komisji.

Przepisy przewidują rejestrowanie czynności komisji, a nie prowadzenie internetowej transmisji na żywo z lokalu wyborczego.

Czy obserwator społeczny może zgłosić nieprawidłowości do protokołu?

To jedna z najważniejszych różnic pomiędzy obserwatorem społecznym a mężem zaufania.

Obserwator społeczny nie ma prawa wnieść do protokołu głosowania własnych uwag z wymienieniem konkretnych zarzutów. Takie ustawowe uprawnienie przysługuje mężowi zaufania.

Obserwator może natomiast na bieżąco zwracać uwagę przewodniczącemu komisji na zauważone problemy lub zastrzeżenia dotyczące sposobu wykonywania czynności.

Obserwator społeczny a mąż zaufania – czym się różnią?

Obie funkcje bywają ze sobą mylone, ponieważ zarówno mąż zaufania, jak i obserwator społeczny mogą śledzić pracę komisji oraz proces liczenia głosów. Ich status prawny jest jednak inny.

* Rejestrowanie dotyczy czynności komisji i musi odbywać się z zachowaniem tajności głosowania, ochrony danych osobowych, prywatności oraz innych obowiązujących przepisów.

Jak zostać obserwatorem społecznym w wyborach 2027?

Nie można samodzielnie przyjść do lokalu i zadeklarować, że chce się pełnić funkcję obserwatora społecznego. Konieczne jest wyznaczenie przez uprawnioną organizację społeczną.

Obserwator nie składa więc indywidualnego wniosku do Państwowej Komisji Wyborczej o „licencję” czy zgodę na obserwowanie wyborów. Kluczowe jest prawidłowe wyznaczenie przez uprawnione stowarzyszenie albo fundację.

Jakie dokumenty musi mieć obserwator społeczny?

Przed rozpoczęciem wykonywania swoich czynności obserwator przedstawia przewodniczącemu komisji:

• dokument tożsamości,
• zaświadczenie o wyznaczeniu na obserwatora społecznego.

Zaświadczenie podpisuje osoba działająca w imieniu organu uprawnionego do reprezentowania stowarzyszenia lub fundacji. Dokument wskazuje również dane umożliwiające zweryfikowanie organizacji w KRS.

Według aktualnych wytycznych PKW zaświadczenie jest przedstawiane komisji do wglądu i nie jest przez przewodniczącego zatrzymywane.

Czy obserwator społeczny otrzymuje wynagrodzenie?

Nie. Kodeksowa dieta przysługująca mężom zaufania nie obejmuje obserwatorów społecznych.

Przepisy wyłączają w stosunku do obserwatorów również szczególne prawo męża zaufania do zwolnienia od pracy związane z wykonywaniem tej funkcji.

Funkcja obserwatora społecznego ma więc charakter społeczny, a ewentualne kwestie organizacyjne lub zwrot kosztów pomiędzy obserwatorem a organizacją, która go wyznaczyła, nie wynikają z kodeksowej diety dla mężów zaufania.

Obserwator społeczny a wybory parlamentarne 2027

Jeżeli kadencja Sejmu nie zostanie wcześniej skrócona, kolejne wybory do Sejmu i Senatu powinny odbyć się w 2027 roku. X kadencja rozpoczęła się wraz z pierwszym posiedzeniem Sejmu 13 listopada 2023 roku.

Dokładny dzień wyborów nie jest jednak obecnie znany. Zgodnie z art. 98 Konstytucji RP wybory zarządza Prezydent Rzeczypospolitej, wyznaczając ich termin zgodnie z konstytucyjnymi ramami czasowymi.

Dla przyszłych obserwatorów oznacza to, że konkretne działania organizacyjne – przydział do komisji, przygotowanie zaświadczeń i zapoznanie się z najnowszymi wytycznymi – będą możliwe po zarządzeniu wyborów i opublikowaniu przez PKW szczegółowych informacji dotyczących głosowania.

Dlaczego w wyborach są obserwatorzy społeczni?

Instytucja obserwatora społecznego pozwala organizacjom działającym na rzecz demokracji i praw obywatelskich bezpośrednio przyglądać się przebiegowi procedur wyborczych.

Nie zastępuje ona komisji wyborczych, sądów ani organów wyborczych. Obserwator nie decyduje o ważności głosu czy wyborów. Jego obecność zwiększa jednak możliwość społecznego monitorowania tego, czy określone w prawie procedury są wykonywane w sposób jawny i zgodny z zasadami.

FAQ – obserwator społeczny w wyborach 2027